ضرورت پژوهش در فرهنگهای قومی

دکتر سوران کردستاني محقق و نويسنده کرد ‌‏

منتشر شده در روزنامه همشهری

شماره‌ 2121‏‎ ‎‏‏،‏‎18 MAY 2000 ارديبهشت‌ 1379 ، ‏‎ پنجشنبه‌ 29‏‎



غربي‌ ، ‏‎ ايرانشناسان‌‏‎ موردتوجه‌‏‎ جنبه‌هاي‌‏‎ از‏‎ يكي‌‏‎ :‎درآمد‏‎
.است‌‏‎ بوده‌‏‎ ايراني‌‏‎ قومهاي‌‏‎ ادب‏‎ و‏‎ فرهنگ‌‏‎ شناخت‌‏‎
لوكوك‌‏‎ پروفسور‏‎ بي‌مانند‏‎ كوششهاي‌‏‎ از‏‎ بايد‏‎ راستا‏‎ اين‌‏‎ در‏‎
گيلان‌‏‎ فرهنگ‌پژوهي‌‏‎ و‏‎ گويش‌شناسي‌‏‎ در‏‎ نمونه‌‏‎ براي‌‏‎ (Lecoq)
اقوام‌‏‎ درباره‌‏‎ يادشده‌ ، ‏‎ گونه‌هاي‌‏‎ از‏‎ پژوهشهايي‌‏‎.‎برد‏‎ نام‌‏‎
.است‌‏‎ برخوردار‏‎ بسزايي‌‏‎ اهميت‌‏‎ از‏‎.‎.‎كرد‏‎ بلوچ‌ ، ‏‎ لر ، ‏‎ ;ايراني‌‏‎
درباره‌‏‎ را‏‎ رسمي‌‏‎ منابع‌‏‎ نقص‌‏‎ و‏‎ كمبود‏‎ مواردي‌‏‎ در‏‎ پژوهشها‏‎ اين‌‏‎
سويي‌‏‎ از‏‎ و‏‎ نموده‌‏‎ جبران‌‏‎ ايران‌‏‎ تاريخي‌‏‎ و‏‎ فرهنگي‌‏‎ تحولات‌‏‎
و‏‎ فرهنگي‌‏‎ دگرگونيهاي‌‏‎ از‏‎ اهميتي‌‏‎ شايان‌‏‎ آگاهيهاي‌‏‎ ديگر‏‎
.مي‌دهد‏‎ بدست‌‏‎ ايراني‌‏‎ اقوام‌‏‎ نزد‏‎ در‏‎ آن‌‏‎ گوناگون‌‏‎ رخنمودهاي‌‏‎
قومي‌‏‎ فرهنگهاي‌‏‎ به‌‏‎ علاقه‌مند‏‎ پژوهشگراني‌‏‎ ايران‌ ، ‏‎ در‏‎ امروزه‌‏‎
گويش‌شناختي‌ ، ‏‎ زبانشناختي‌ ، ‏‎ چشم‌اندازهاي‌‏‎ از‏‎ ايران‌‏‎
مسئله‌‏‎ يك‌‏‎.هستند‏‎ مردم‌شناختي‌‏‎ و‏‎ تاريخ‌نگاري‌‏‎ فرهنگ‌پژوهي‌ ، ‏‎
هيچگاه‌‏‎ اينكه‌‏‎ و‏‎ داشت‌‏‎ نظر‏‎ در‏‎ پژوهش‌‏‎ اين‌‏‎ در‏‎ بايد‏‎ را‏‎ مهم‌‏‎
قوميتهاي‌‏‎ از‏‎ جدا‏‎ گونه‌اي‌‏‎ به‌‏‎ را‏‎ فرهنگي‌‏‎ قوميتهاي‌‏‎ نبايد‏‎
كه‌‏‎ چرا‏‎ رسيد‏‎ بر‏‎ ايراني‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ كليت‌‏‎ مهمتر‏‎ همه‌‏‎ از‏‎ و‏‎ ديگر‏‎
قوم‌مداري‌‏‎ آن‌‏‎ پيرو‏‎ به‌‏‎ و‏‎ قومي‌‏‎ تعصبهاي‌‏‎ آلودگي‌‏‎ خطر‏‎ هماره‌‏‎
.بود‏‎ خواهد‏‎
شناسايي‌‏‎ ضرورت‌‏‎ درباره‌‏‎ است‌‏‎ جستاري‌‏‎ مي‌آيد ، ‏‎ پي‌‏‎ از‏‎ كه‌‏‎ مطلبي‌‏‎
از‏‎ تاريخچه‌اي‌‏‎ آن‌‏‎ دنبال‌‏‎ به‌‏‎ و‏‎ ايراني‌‏‎ قومي‌‏‎ فرهنگهاي‌‏‎
.كردي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ پژوهشگران‌‏‎ كوششهاي‌‏‎
قومي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎ ادب‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ اشاعه‌‏‎ و‏‎ احياء‏‎ ضرورت‌‏‎ -‎ الف‌‏‎
كه‌‏‎ مي‌كنيم‌‏‎ آغاز‏‎ پيش‌فرضهايي‌‏‎ مجموعه‌‏‎ ذكر‏‎ با‏‎ را‏‎ فصل‌‏‎ اين‌‏‎
تعاليم‌‏‎ اصول‌‏‎ و‏‎ مسلمات‌‏‎ و‏‎ بديهيات‌‏‎ از‏‎ اسلام‌ ، ‏‎ ديدگاه‌‏‎ از‏‎
:از‏‎ عبارتست‌‏‎ مجموعه‌‏‎ اين‌‏‎.‎است‌‏‎ به‌شمار‏‎ قرآني‌‏‎
در‏‎ تكلم‌ ، ‏‎ عامل‌‏‎ عنوان‌‏‎ به‌‏‎ (زبان‌‏‎)‎ ويژگي‌‏‎ كريم‌ ، ‏‎ قرآن‌‏‎ در‏‎ -‎‏‏1‏‎
به‌شمار‏‎ الهي‌‏‎ آيات‌‏‎ از‏‎ ‎‏‏،‏‎(‎انسانها‏‎ پوست‌‏‎ رنگ‌‏‎) ويژگي‌‏‎ كنار‏‎
:است‌‏‎ آمده‌‏‎
والوانكم‌‏‎ السنتكم‌‏‎ اختلاف‌‏‎ و‏‎ والارض‌‏‎ السموات‌‏‎ خلق‌‏‎ اياته‌‏‎ ومن‌‏‎
“الروم‌/22‏‎”.للعالمين‌‏‎ لايات‌‏‎ ذلك‌‏‎ في‌‏‎ ان‌‏‎
پيشين‌ ، ‏‎ نسلهاي‌‏‎ از‏‎ بازمانده‌‏‎ فرهنگي‌‏‎ ميراث‌‏‎ صيانت‌‏‎ و‏‎ حفظ‏‎ -‎‎‏‏2‏‎
از‏‎ آگاهي‌‏‎ نيز‏‎ و‏‎ پيشينيان‌ ، ‏‎ خطاهاي‌‏‎ به‌‏‎ نسبت‌‏‎ عبرت‌آموزي‌‏‎ جهت‌‏‎
گذشتگان‌ ، ‏‎ ميراث‌‏‎ هويت‌بخش‌‏‎ و‏‎ سازنده‌‏‎ و‏‎ مثبت‌‏‎ زيرمجموعه‌هاي‌‏‎
.دارد‏‎ تام‌‏‎ ضرورت‌‏‎
و‏‎ اعجاز‏‎ از‏‎ فرهنگي‌ ، ‏‎ تكثر‏‎ و‏‎ تنوع‌‏‎ اسلام‌ ، ‏‎ ديدگاه‌‏‎ از‏‎ -‎‏‏3‏‎
كه‌‏‎ زماني‌‏‎ تا‏‎ تكثر‏‎ اين‌‏‎ حفظ‏‎ و‏‎ مي‌گردد‏‎ محسوب‏‎ خلقت‌‏‎ نواميس‌‏‎
و‏‎ قوم‌مداران‌‏‎ انديشه‌هاي‌‏‎ و‏‎ ملي‌‏‎ و‏‎ قومي‌‏‎ تعصبات‌‏‎ به‌‏‎
تنوع‌‏‎ اين‌‏‎ هرگاه‌‏‎.است‌‏‎ بلامانع‌‏‎ نيانجامد ، ‏‎ نژادپرستانه‌‏‎
اصالت‌‏‎)‎ بر‏‎ مقدمه‌اي‌‏‎ بعنوان‌‏‎ يكتاپرستي‌ ، ‏‎ حوزه‌‏‎ در‏‎ فرهنگي‌‏‎
تلقي‌‏‎ (‎خداوند‏‎ پيشگاه‌‏‎ در‏‎ انسانها‏‎ درستكاري‌‏‎ و‏‎ پاكي‌‏‎ و‏‎ تقوي‌‏‎
دستيازي‌‏‎ مقدمات‌ ، ‏‎ و‏‎ مبادي‌‏‎ اين‌‏‎ از‏‎ گذر‏‎ بدون‌‏‎ بي‌ترديد‏‎ شود ، ‏‎
نخواهد‏‎ ممكن‌‏‎ (‎اسلامي‌‏‎ تعليمات‌‏‎ اصول‌‏‎)‎ دين‌‏‎ عاليه‌‏‎ اهداف‌‏‎ به‌‏‎
دلبستگي‌‏‎ و‏‎ فرهنگي‌‏‎ تكثر‏‎ و‏‎ تنوع‌‏‎ اين‌‏‎ حفظ‏‎ اينرو ، ‏‎ از‏‎.‎شد‏‎
عظمت‌‏‎ نشانه‌هاي‌‏‎ از‏‎ صيانت‌‏‎ بعنوان‌‏‎ نه‌تنها‏‎ آن‌ ، ‏‎ به‌‏‎ نسبت‌‏‎
دستيازي‌‏‎ مقدمات‌‏‎ از‏‎ بلكه‌‏‎ ;است‌‏‎ عبادت‌‏‎ نوعي‌‏‎ خود‏‎ پروردگار ، ‏‎
پيامبر‏‎ كه‌‏‎ آنچنان‌‏‎.‎است‌‏‎ بشمار‏‎ نيز‏‎ راسخ‌‏‎ ايمان‌‏‎ به‌‏‎
از‏‎ زادگاه‌‏‎ و‏‎ وطن‌‏‎ داشتن‌‏‎ دوست‌‏‎”:فرمود‏‎ (ص‌‏‎)ما‏‎ عظيم‌الشان‌‏‎
.”است‌‏‎ ايمان‌‏‎ (‎نشانه‌هاي‌‏‎ و‏‎ لوازم‌‏‎)‎
اشاعه‌‏‎ و‏‎ احياء‏‎ ضرورت‌‏‎ پيش‌فرضها ، ‏‎ از‏‎ ديگري‌‏‎ مجموعه‌‏‎ نيز‏‎
را‏‎ -‎(ايراني‌‏‎ اقوام‌‏‎) ازجمله‌‏‎ و‏‎ -اقوام‌‏‎ ادب‏‎ و‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎
:قرار‏‎ اين‌‏‎ از‏‎.‎مي‌سازد‏‎ مسلم‌‏‎
حفظ‏‎ زبانشناسي‌ ، ‏‎ نقطه‌نظر‏‎ و‏‎ فرهنگي‌‏‎ ديدگاه‌‏‎ از‏‎ (‎‎‏‏1‏‎
بر‏‎ ايران‌ ، ‏‎ در‏‎ قومي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ مجموعه‌هاي‌‏‎
به‌عنوان‌‏‎ و‏‎ مي‌افزايد‏‎ اسلامي‌‏‎ /ايراني‌‏‎ فرهنگي‌‏‎ مجموعه‌‏‎ غناي‌‏‎
و‏‎ ايرانشناسان‌‏‎ استفاده‌‏‎ مورد‏‎ مي‌تواند‏‎ غني‌‏‎ و‏‎ اصيل‌‏‎ منبع‌‏‎ يك‌‏‎
.گيرد‏‎ قرار‏‎ زبانشناسان‌‏‎
كه‌‏‎ (‎فارسي‌‏‎ زبان‌‏‎)‎ شكوفايي‌‏‎ و‏‎ ايجاد‏‎ درازدامن‌‏‎ روند‏‎ در‏‎ (‎‏‏2‏‎
و‏‎ ايران‌‏‎ فلات‌‏‎ در‏‎ ايراني‌‏‎ اقوام‌‏‎ رسمي‌‏‎ و‏‎ ملي‌‏‎ و‏‎ مشترك‌‏‎ زبان‌‏‎
و‏‎ بومي‌‏‎ و‏‎ منطقه‌اي‌‏‎ و‏‎ قومي‌‏‎ زبانهاي‌‏‎ يكايك‌‏‎ است‌ ، ‏‎ جهان‌‏‎ سراسر‏‎
.داشته‌اند‏‎ نقش‌‏‎ -(‎كردي‌‏‎ قومي‌‏‎ زبان‌‏‎) ازجمله‌‏‎ -ايراني‌‏‎ محلي‌‏‎
و‏‎ بهترين‌‏‎ همواره‌‏‎ ايران‌ ، ‏‎ قومي‌‏‎ زبانهاي‌‏‎ مجموعه‌‏‎ بنابراين‌‏‎
شكوفايي‌‏‎ و‏‎ گسترش‌‏‎ و‏‎ تداوم‌‏‎ حامي‌‏‎ طبيعي‌ترين‌‏‎ و‏‎ اصيلترين‌‏‎
.است‌‏‎ بوده‌‏‎ (‎فارسي‌‏‎ فراقومي‌‏‎ زبان‌‏‎)‎
زبان‌‏‎ ايران‌ ، ‏‎ اسلامي‌‏‎ جمهوري‌‏‎ اساسي‌‏‎ قانون‌‏‎ اصل‌ 15‏‎ براساس‌‏‎ (‎‎‏‏3‏‎
رسميت‌‏‎ به‌‏‎ -كرد‏‎ قوم‌‏‎ ازجمله‌‏‎ و‏‎ -ايراني‌‏‎ اقوام‌‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎
در‏‎ فارسي‌‏‎ رسمي‌‏‎ زبان‌‏‎ كنار‏‎ در‏‎ آنها‏‎ آموزش‌‏‎ و‏‎ است‌‏‎ شده‌‏‎ شناخته‌‏‎
معتبر‏‎ فرهنگي‌‏‎ حقوق‌‏‎ از‏‎ يكي‌‏‎ بلكه‌‏‎ بلامانع‌ ، ‏‎ نه‌تنها‏‎ مدارس‌ ، ‏‎
.است‌‏‎ لازم‌الاجرا‏‎ و‏‎
از‏‎ يكي‌‏‎ به‌عنوان‌‏‎ قومي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ ممنوعيت‌‏‎ -‎ ب‏‎
قومي‌‏‎ هويت‌‏‎ بحران‌‏‎ تشديدكننده‌‏‎ يا‏‎ ايجادكننده‌‏‎ عوامل‌‏‎
قومي‌‏‎ زبانهاي‌‏‎ گسترش‌‏‎ راه‌‏‎ در‏‎ مستمر‏‎ ممنوعيتهاي‌‏‎ و‏‎ محدوديتها‏‎
عامل‌‏‎ يك‌‏‎ به‌عنوان‌‏‎ بعد ، ‏‎ به‌‏‎ پهلوي‌‏‎ دوره‌‏‎ از‏‎ ايران‌ ، ‏‎ در‏‎
در‏‎ همواره‌‏‎ ايراني‌ ، ‏‎ اقوام‌‏‎ نزد‏‎ در‏‎ هويت‌‏‎ بحران‌‏‎ تشديدكننده‌‏‎
بين‌الملل‌‏‎ دوم‌‏‎ جنگ‌‏‎ از‏‎ پس‌‏‎ بويژه‌‏‎ بحران‌ ، ‏‎ اين‌‏‎.‎است‌‏‎ بوده‌‏‎ كار‏‎
منطقه‌اي‌‏‎ بحران‌‏‎ يك‌‏‎ به‌‏‎ عراق‌ ، ‏‎ و‏‎ تركيه‌‏‎ و‏‎ ايران‌‏‎ كشورهاي‌‏‎ در‏‎
رواج‌‏‎)‎ اثر‏‎ بر‏‎ اول‌ ، ‏‎ پهلوي‌‏‎ حكومت‌‏‎ عهد‏‎ در‏‎.‎گشت‌‏‎ تبديل‌‏‎
انگليسي‌‏‎ تز‏‎ از‏‎ پيروي‌‏‎ و‏‎ تركيه‌ ، ‏‎ در‏‎ (‎پان‌تركيسم‌‏‎ /كماليسم‌‏‎
در‏‎ وي‌‏‎ عمال‌‏‎ و‏‎ رضاشاه‌‏‎ سوي‌‏‎ از‏‎ (‎غربگرايي‌‏‎ /اسلام‌زدايي‌‏‎)
شدت‌‏‎ -‎كرد‏‎ هويت‌‏‎ بحران‌‏‎ ازجمله‌‏‎ -‎قومي‌‏‎ هويت‌‏‎ بحران‌‏‎ ايران‌ ، ‏‎
معضل‌‏‎ يك‌‏‎ و‏‎ روز‏‎ مساله‌‏‎ به‌‏‎ دوم‌‏‎ پهلوي‌‏‎ عهد‏‎ در‏‎ امر‏‎ اين‌‏‎ و‏‎ گرفت‌‏‎
خود‏‎ نوبه‌‏‎ به‌‏‎ آنهم‌‏‎ كه‌‏‎ انجاميد‏‎ ايران‌‏‎ در‏‎ فرهنگي‌‏‎ همه‌جانبه‌‏‎
را‏‎ اقتصادي‌‏‎ /سياسي‌‏‎ /اجتماعي‌‏‎ بحرانهاي‌‏‎ از‏‎ گستره‌اي‌‏‎ زمينه‌‏‎
نيز‏‎ كرد‏‎ قوم‌‏‎ ميان‌‏‎ اين‌‏‎ در‏‎.‎آورد‏‎ فراهم‌‏‎ ايران‌‏‎ سراسر‏‎ در‏‎
.نماند‏‎ بي‌بهره‌‏‎ بحران‌‏‎ اين‌‏‎ از‏‎ ايراني‌ ، ‏‎ اقوام‌‏‎ ديگر‏‎ همچون‌‏‎
قرن‌‏‎ نيم‌‏‎ به‌‏‎ قريب‏‎ زماني‌‏‎ فاصله‌‏‎ در‏‎ هويت‌‏‎ بحران‌‏‎ بدين‌گونه‌ ، ‏‎
و‏‎ ملي‌ ، ‏‎ فرهنگ‌‏‎ پيكره‌‏‎ بر‏‎ را‏‎ جبران‌ناپذيري‌‏‎ صدمات‌‏‎ و‏‎ لطمات‌‏‎
.ساخت‌‏‎ وارد‏‎ ايران‌‏‎ در‏‎ قومي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ بويژه‌‏‎
اين‌‏‎ دامنه‌‏‎ خوشبختانه‌‏‎ ايران‌ ، ‏‎ در‏‎ اسلامي‌‏‎ انقلاب‏‎ ظهور‏‎ با‏‎
از‏‎ بسياري‌‏‎ در‏‎ درواقع‌‏‎.نرفت‌‏‎ بين‌‏‎ از‏‎ اما‏‎ ;يافت‌‏‎ كاهش‌‏‎ بحران‌‏‎
تنها‏‎ و‏‎ شد‏‎ محو‏‎ ممنوعيتها‏‎ قومي‌ ، ‏‎ هويت‌‏‎ بحران‌‏‎ زمينه‌هاي‌‏‎
.است‌‏‎ مانده‌‏‎ برجاي‌‏‎ محدوديتهايي‌‏‎
و‏‎ دولتي‌‏‎ نهادهاي‌‏‎ فرهنگي‌‏‎ برنامه‌ريزيهاي‌‏‎ با‏‎ است‌‏‎ اميد‏‎
زمينه‌هاي‌‏‎ از‏‎ بازمانده‌‏‎ مجموعه‌‏‎ امحاي‌‏‎ جهت‌‏‎ در‏‎ غيردولتي‌‏‎
و‏‎ زبان‌‏‎ تدريس‌‏‎ از‏‎ محدوديت‌‏‎ رفع‌‏‎ ازجمله‌‏‎ و‏‎ -قومي‌‏‎ هويت‌‏‎ بحران‌‏‎
.آيد‏‎ به‌عمل‌‏‎ شايسته‌‏‎ و‏‎ بايسته‌‏‎ اقدامات‌‏‎ -‎قومي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎ ادب‏‎
از‏‎ پس‌‏‎ كرد ، ‏‎ ايراني‌تبار‏‎ قوم‌‏‎ رهگذر ، ‏‎ اين‌‏‎ از‏‎ كه‌‏‎ باشد‏‎
احراز‏‎ ازجمله‌‏‎ و‏‎ -‎خود‏‎ فرهنگي‌‏‎ حقوق‌‏‎ احقاق‌‏‎ جهت‌‏‎ در‏‎ هزاره‌ها ، ‏‎
مسلمان‌‏‎ اقوام‌‏‎ ديگر‏‎ با‏‎ همگام‌‏‎ -خويش‌‏‎ ايراني‌‏‎/كردي‌‏‎ هويت‌‏‎
.بردارد‏‎ گام‌‏‎ بي‌بحران‌‏‎ و‏‎ سعادتمند‏‎ آينده‌اي‌‏‎ سوي‌‏‎ به‌‏‎ ايراني‌ ، ‏‎
ظهور‏‎ سوم‌‏‎ دهه‌‏‎ و‏‎ بشري‌‏‎ تمدن‌‏‎ سوم‌‏‎ هزاره‌‏‎ طليعه‌‏‎ آنكه‌‏‎ اميد‏‎
ايراني‌‏‎ كردان‌‏‎ كامل‌‏‎ بهره‌وري‌‏‎ با‏‎ ايران‌ ، ‏‎ در‏‎ اسلامي‌‏‎ جمهوري‌‏‎
و‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ آموزش‌‏‎ همه‌‏‎ پيشاپيش‌‏‎ و‏‎ خود‏‎ فرهنگي‌‏‎ حقوق‌‏‎ از‏‎
..ان‌شاءالله‌‏‎.‎گردد‏‎ مقارن‌‏‎ كردي‌ ، ‏‎ فرهنگ‌‏‎
مراكز‏‎ سوي‌‏‎ از‏‎ گرفته‌‏‎ انجام‌‏‎ اقدامات‌‏‎ از‏‎ تاريخچه‌اي‌‏‎ -‎ ج‌‏‎
در‏‎ كردي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ خدمتگزاران‌‏‎ و‏‎ فرهنگي‌‏‎
ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ اشاعه‌‏‎ و‏‎ احياء‏‎ منظور‏‎ به‌‏‎ ايران‌ ، ‏‎ كردستان‌‏‎
كردي‌‏‎
ايران‌ ، ‏‎ در‏‎ كردي‌‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ اشاعه‌‏‎ و‏‎ احياء‏‎ فعاليتهاي‌‏‎
:است‌‏‎ تفكيك‌‏‎ قابل‌‏‎ مشخص‌‏‎ دوره‌‏‎ دو‏‎ به‌‏‎
:دانشگاه‌‏‎ سطح‌‏‎ در‏‎ /انقلاب‏‎ از‏‎ پيش‌‏‎ دوره‌‏‎ -اول‌‏‎
رشته‌‏‎ دانشجويان‌‏‎ براي‌‏‎ تهران‌ ، ‏‎ دانشگاه‌‏‎ در‏‎ انقلاب‏‎ از‏‎ پيش‌‏‎
بود‏‎ شده‌‏‎ گرفته‌‏‎ نظر‏‎ در‏‎ كردي‌‏‎ زبان‌‏‎ اختياري‌‏‎ واحد‏‎ دو‏‎ ادبيات‌ ، ‏‎
مفتي‌زاده‌‏‎ صديق‌‏‎ محمد‏‎ دكتر‏‎ مرحوم‌‏‎ را‏‎ واحد‏‎ دو‏‎ اين‌‏‎ تدريس‌‏‎ كه‌‏‎
زبان‌‏‎ دستور‏‎ جزواتي‌ ، ‏‎ كمك‌‏‎ به‌‏‎ ايشان‌‏‎.‎داشت‌‏‎ برعهده‌‏‎ سنندجي‌‏‎
زبان‌‏‎ اين‌‏‎ علاقه‌مند‏‎ دانشجويان‌‏‎ به‌‏‎ را‏‎ سوراني‌‏‎ كردي‌‏‎
جهت‌‏‎ در‏‎ كوششهايي‌‏‎ تبريز ، ‏‎ دانشگاه‌‏‎ در‏‎ نيز‏‎.‎مي‌آموختند‏‎
آنها ، ‏‎ موءثرترين‌‏‎ كه‌‏‎ آمده‌‏‎ عمل‌‏‎ به‌‏‎ كردي‌‏‎ شفاهي‌‏‎ ادبيات‌‏‎ تدوين‌‏‎
.است‌‏‎ بوده‌‏‎ مهابادي‌‏‎ ايوبيان‌‏‎ عبيدالله‌‏‎ استاد‏‎ آقاي‌‏‎ اقدامات‌‏‎
همراه‌‏‎ به‌‏‎ كردي‌‏‎ فولكلوريك‌‏‎ منظومه‌هاي‌‏‎ انتشار‏‎ با‏‎ ايشان‌‏‎
و‏‎ ادبيات‌‏‎ دانشكده‌‏‎ انتشارات‌‏‎ طريق‌‏‎ از‏‎ آنها ، ‏‎ فارسي‌‏‎ ترجمه‌‏‎
زمينه‌‏‎ اين‌‏‎ در‏‎ ارزنده‌اي‌‏‎ قدمهاي‌‏‎ تبريز ، ‏‎ انساني‌‏‎ علوم‌‏‎
آثار‏‎ انتشار‏‎ با‏‎ نيز‏‎ انقلاب‏‎ از‏‎ پس‌‏‎ كمااينكه‌‏‎.‎برداشته‌اند‏‎
را‏‎ راه‌‏‎ اين‌‏‎ كردي‌ ، ‏‎ فولكلور‏‎ و‏‎ زبانشناسي‌‏‎ زمينه‌هاي‌‏‎ در‏‎ خويش‌‏‎
.داده‌اند‏‎ ادامه‌‏‎ همچنان‌‏‎
:انقلاب‏‎ از‏‎ پس‌‏‎ دوره‌‏‎ -‎دوم‌‏‎
و‏‎ زبان‌‏‎ گسترش‌‏‎ و‏‎ احياء‏‎ زمينه‌هاي‌‏‎ اسلامي‌ ، ‏‎ انقلاب‏‎ ظهور‏‎ با‏‎
رشدي‌‏‎ روبه‌‏‎ روند‏‎ ايران‌ ، ‏‎ كردستان‌‏‎ در‏‎ كردي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎ ادبيات‌‏‎
در‏‎ كه‌‏‎ كاري‌‏‎ اساسي‌ترين‌‏‎ دوره‌ ، ‏‎ اين‌‏‎ در‏‎است‌‏‎ نموده‌‏‎ آغاز‏‎ را‏‎
ممنوعيت‌‏‎ از‏‎ كردي‌‏‎ زبان‌‏‎ كه‌‏‎ است‌‏‎ آن‌‏‎ گرفته‌ ، ‏‎ صورت‌‏‎ زمينه‌‏‎ اين‌‏‎
از‏‎ رفته‌رفته‌‏‎ بدينسان‌ ، ‏‎.‎است‌‏‎ يافته‌‏‎ رهايي‌‏‎ شاهي‌‏‎ ستم‌‏‎ عصر‏‎
خصوصي‌‏‎ تلاشهاي‌‏‎ يا‏‎ ويژه‌ ، ‏‎ فرهنگي‌‏‎ مراكز‏‎ و‏‎ دفاتر‏‎ تاسيس‌‏‎ طريق‌‏‎
روزافزوني‌‏‎ رواج‌‏‎ كردي‌‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ فرهنگ‌ ، ‏‎ خدمتگزاران‌‏‎
برجسته‌ترين‌‏‎ و‏‎ مهمترين‌‏‎ زمينه‌ ، ‏‎ اين‌‏‎ در‏‎.‎است‌‏‎ يافته‌‏‎
:از‏‎ عبارتند‏‎ است‌ ، ‏‎ گرفته‌‏‎ صورت‌‏‎ دوره‌‏‎ اين‌‏‎ در‏‎ كه‌‏‎ اقداماتي‌‏‎
اين‌‏‎ آغاز‏‎ در‏‎ (‎ئاوينه‌‏‎) و‏‎ (‎سروه‌‏‎)‎ كردي‌‏‎ نشريه‌‏‎ دو‏‎ انتشار‏‎ (‎يك‌‏‎
فارسي‌ ، ‏‎ و‏‎ كردي‌‏‎ زبانهاي‌‏‎ به‌‏‎ ديگري‌‏‎ نشريات‌‏‎ بعدها‏‎ و‏‎ دوره‌ ، ‏‎
…و‏‎ زريبار‏‎ سيروان‌ ، ‏‎ آبيدر ، ‏‎:همچون‌‏‎
دو‏‎ در‏‎ ايران‌‏‎ اسلامي‌‏‎ جمهوري‌‏‎ سيماي‌‏‎ و‏‎ صدا‏‎ برنامه‌هاي‌‏‎ (دو‏‎
حوزه‌‏‎ دو‏‎ در‏‎ و‏‎ كردي‌ ، ‏‎ زبان‌‏‎ به‌‏‎ تلويزيوني‌‏‎ و‏‎ راديويي‌‏‎ بخش‌‏‎
برون‌مرزي‌‏‎ و‏‎ (اروميه‌‏‎ و‏‎ مهاباد‏‎ سنندج‌ ، ‏‎ تهران‌ ، ‏‎) درون‌مرزي‌‏‎
.(تهران‌‏‎)‎
ادب‏‎ و‏‎ فرهنگ‌‏‎ خدمتگزاران‌‏‎ و‏‎ علاقه‌مندان‌‏‎ شخصي‌‏‎ كوششهاي‌‏‎ (‎سه‌‏‎
دستور‏‎ زمينه‌‏‎ در‏‎ مقالاتي‌‏‎ و‏‎ كتابها‏‎ انتشار‏‎ طريق‌‏‎ از‏‎ كردي‌‏‎
-كردي‌‏‎ فولكلور‏‎ و‏‎ شفاهي‌‏‎ ادبيات‌‏‎ منابع‌‏‎ و‏‎ واژه‌نامه‌‏‎ زبان‌ ، ‏‎
و‏‎ يادآوري‌‏‎ شايان‌‏‎ چند‏‎ اساتيدي‌‏‎ مستمر‏‎ تلاشهاي‌‏‎ زمينه‌‏‎ اين‌‏‎ در‏‎
اساتيدي‌‏‎ نيز‏‎هيمن‌‏‎ استاد‏‎ و‏‎ هژار‏‎ استاد‏‎ مرحوم‌‏‎:‎است‌‏‎ تقدير‏‎
صالح‌‏‎ محمد‏‎ قاضي‌ ، ‏‎ فتاحي‌‏‎ قادر‏‎ خرمدل‌ ، ‏‎ مصطفي‌‏‎:‎همچون‌‏‎
فيضي‌زاده‌ ، ‏‎ طه‌‏‎ مرحوم‌‏‎ صفي‌زاده‌ ، ‏‎ صديق‌‏‎ محمدي‌ ، ‏‎ ابراهيمي‌‏‎
افخمي‌ ، ‏‎ ابراهيم‌‏‎ مرحوم‌‏‎ رياني‌ ، ‏‎ محمد‏‎ سجادي‌ ، ‏‎ حيرت‌‏‎ عبدالحميد‏‎
زبان‌‏‎ علاقه‌مندان‌‏‎ از‏‎ ديگر‏‎ تن‌‏‎ دهها‏‎.‎.‎.‎و‏‎ ابراهيم‌پور‏‎ دكتر‏‎
.ايران‌‏‎ در‏‎ كردي‌‏‎ ادب‏‎ و‏‎ فرهنگ‌‏‎ و‏‎
و‏‎ خصوصي‌‏‎ كلاسهاي‌‏‎ تاسيس‌‏‎ زمينه‌‏‎ در‏‎ شخصي‌‏‎ كوششهاي‌‏‎ (چهار‏‎
.كردي‌‏‎ ادبيات‌‏‎ و‏‎ زبان‌‏‎ تدريس‌‏‎

فرهنگ‌‏‎ پيك‌‏‎

فرهنگ‌‏‎ با‏‎ است‌‏‎ حيواني‌‏‎ انسان‌ ، ‏‎
روح‌الاميني‌‏‎ محمود‏‎ دكتر‏‎ استاد‏‎
متعالي‌‏‎ انسان‌‏‎ درباره‌‏‎ بحث‌‏‎ كه‌‏‎ محققان‌‏‎ از‏‎ يكي‌‏‎ محضر‏‎ در‏‎ روزي‌ ، ‏‎
سخن‌‏‎ است‌ ، ‏‎ نهاده‌‏‎ نام‌‏‎ “شناسي‌‏‎ انسان‌‏‎” را‏‎ الهي‌‏‎ معرفت‌شناسي‌‏‎ و‏‎
توضيح‌‏‎ ;رفت‌‏‎ نگارنده‌‏‎ نوشته‌‏‎ “انسان‌شناسي‌‏‎ مباني‌‏‎” كتاب‏‎ از‏‎
در‏‎ آنچه‌‏‎ با‏‎ مي‌كنيد ، ‏‎ تعريف‌‏‎ شما‏‎ كه‌‏‎ انسان‌شناسي‌‏‎:‎دادم‌‏‎
واژه‌‏‎ ترجمه‌‏‎ كه‌‏‎)‎ دانشگاهي‌‏‎ انسان‌شناسي‌‏‎ درسهاي‌‏‎
را‏‎ درون‌‏‎” شما‏‎ كه‌‏‎ است‌ ، ‏‎ اين‌‏‎ تفاوتش‌‏‎ (است‌‏‎ ANTHROPOLOGIE
و‏‎ فرهنگي‌‏‎ انسان‌شناسي‌‏‎ درسهاي‌‏‎ در‏‎ و‏‎ “را‏‎ حال‌‏‎ و‏‎ بنگريد‏‎
اين‌‏‎ بي‌گمان‌‏‎ “را‏‎ قال‌‏‎ و‏‎ بنگرند‏‎ را‏‎ برون‌‏‎” مردم‌شناسي‌‏‎
در‏‎ گردشهر ، ‏‎ چراغ‌‏‎ با‏‎ ديوژن‌‏‎.نيست‌‏‎ آسان‌‏‎ هيچكدام‌‏‎ شناختن‌ها‏‎
:مي‌گشت‌‏‎ انسان‌‏‎ پي‌‏‎
“ما‏‎ گشته‌ايم‌‏‎ مي‌نشود‏‎ يافت‌‏‎ كه‌‏‎ گفتم‌‏‎”
خندنده‌ ، ‏‎ حيوان‌‏‎ ناطق‌ ، ‏‎ حيوان‌‏‎ را‏‎ انسان‌‏‎ كهن‌ ، ‏‎ روزگاران‌‏‎ از‏‎
حيوان‌‏‎ ابزارساز ، ‏‎ حيوان‌‏‎ قامت‌ ، ‏‎ راست‌‏‎ حيوان‌‏‎ دين‌دار ، ‏‎ حيوان‌‏‎
ماهواره‌نشين‌‏‎ حيوان‌‏‎ را‏‎ انسان‌‏‎ امروز‏‎ سرانجام‌ ، ‏‎ و‏‎ انديشمند‏‎
.مي‌كنند‏‎ توصيف‌‏‎ پيما‏‎ سياره‌‏‎ گرد‏‎ آسمان‌‏‎
جامعيتي‌‏‎ از‏‎ “فرهنگ‌‏‎ با‏‎ است‌‏‎ حيواني‌‏‎ انسان‌‏‎” بيان‌‏‎ و‏‎ وصف‌‏‎
از‏‎ فراتر‏‎ و‏‎ بيش‌تر‏‎ بسي‌‏‎ و‏‎ توصيف‌ها‏‎ همه‌‏‎ و‏‎ است‌ ، ‏‎ برخوردار‏‎
قلمرو‏‎ از‏‎ بايستي‌‏‎ را‏‎ وصفي‌‏‎ جامعيت‌‏‎ اين‌‏‎ و‏‎دربردارد‏‎ را‏‎ آنها‏‎
.دانست‌‏‎ فرهنگ‌‏‎ تعريف‌‏‎ همه‌جانبه‌‏‎ و‏‎ گسترده‌‏‎
سرشت‌ ، ‏‎ درباره‌‏‎ بحث‌‏‎ فرهنگي‌ ، ‏‎ انسانشناسي‌‏‎ پژوهش‌هاي‌‏‎ و‏‎ درس‌ها‏‎
و‏‎ قديم‌‏‎ مقوله‌اي‌‏‎ و‏‎ بحث‌‏‎ خود‏‎ كه‌‏‎ -را‏‎ انسان‌‏‎ معنويت‌‏‎ و‏‎ فطرت‌‏‎
شناختش‌‏‎ در‏‎ كه‌‏‎ انساني‌‏‎.نمي‌داند‏‎ خود‏‎ حد‏‎ -‎است‌‏‎ معتبر‏‎
:كه‌‏‎ مي‌داند ، ‏‎
يكي‌‏‎ و‏‎ صنع‌‏‎ زكلك‌‏‎ برآيد‏‎ نقش‌‏‎ هزار‏‎
نرسد‏‎ ما‏‎ نگار‏‎ نقش‌‏‎ دلپذيري‌‏‎ به‌‏‎
در‏‎ تلاش‌‏‎ زيستي‌ ، ‏‎ نيازمنديهاي‌‏‎ رويارويي‌‏‎ در‏‎ را‏‎ انسان‌‏‎ بلكه‌‏‎
با‏‎ مبارزه‌‏‎ براي‌‏‎ ابزار‏‎ ساختن‌‏‎ مسكن‌ ، ‏‎ پوشاك‌ ، ‏‎ خوراك‌ ، ‏‎ تهيه‌‏‎
زبان‌ ، ‏‎ گسترش‌‏‎ و‏‎ ايجاد‏‎ براي‌‏‎ كوشش‌‏‎ زندگي‌ ، ‏‎ محيط‏‎ دشواريهاي‌‏‎
در‏‎ تا‏‎ مي‌كوشد‏‎ و‏‎.‎مي‌بيند‏‎ هنر‏‎ و‏‎ ادب‏‎ وستد ، ‏‎ داد‏‎ قانون‌ ، ‏‎
تحول‌‏‎ و‏‎ پيدايش‌‏‎ روند‏‎ نمودهاي‌‏‎ و‏‎ سندها‏‎ پژوهش‌ ، ‏‎ و‏‎ دانش‌‏‎ پرتو‏‎
در‏‎ را‏‎ انسان‌‏‎ دست‌‏‎ و‏‎ انديشه‌‏‎ فراورده‌هاي‌‏‎ اين‌‏‎ فراواني‌‏‎ و‏‎
و‏‎ روشن‌‏‎ سال‌‏‎ هزاره‌ها‏‎ هزار‏‎ نيز‏‎ و‏‎ هزاره‌ها‏‎ سده‌ها ، ‏‎ گذشت‌‏‎
.سازد‏‎ روشنتر‏‎
نخست‌‏‎ است‌ ، ‏‎ نبوده‌‏‎ شعله‌‏‎ بدين‌‏‎ عشق‌‏‎ آتش‌‏‎
چند‏‎ داماني‌‏‎ زده‌‏‎ آن‌‏‎ بر‏‎ شده‌‏‎ پيدا‏‎ كه‌‏‎ هر‏‎
از‏‎ پيش‌‏‎ -‎كهن‌‏‎ ادبيات‌‏‎ در‏‎ نيست‌ ، ‏‎ ساخته‌‏‎ نو‏‎ واژه‌اي‌‏‎ فرهنگ‌‏‎
حرفه‌ ، ‏‎ دانش‌ ، ‏‎ علم‌ ، ‏‎ معني‌‏‎ به‌‏‎ را‏‎ فرهنگ‌‏‎ -‎ازآن‌‏‎ پس‌‏‎ و‏‎ اسلام‌‏‎
…و‏‎ اخلاق‌‏‎ و‏‎ ادبيات‌‏‎ هنر ، ‏‎ معاشرت‌ ، ‏‎ آداب‏‎ سنجيدگي‌ ، ‏‎ تربيت‌ ، ‏‎
و‏‎ تبيين‌‏‎ و‏‎ تعريف‌‏‎ و‏‎ مفهوم‌‏‎ و‏‎ ريشه‌‏‎).‎برده‌اند‏‎ بكار‏‎
فرهنگشناسي‌‏‎ زمينه‌‏‎ كتاب‏‎ در‏‎ را‏‎ فرهنگ‌‏‎.‎.و‏‎ ويژگي‌ها‏‎
.(مي‌يابيد‏‎
اجتماعي‌‏‎ علوم‌‏‎ واژگان‌‏‎ از‏‎ بسياري‌‏‎ براي‌‏‎ كه‌‏‎ قرن‌ ، ‏‎ اين‌‏‎ آغاز‏‎ در‏‎
كالچر‏‎ واژه‌‏‎ برابر‏‎ در‏‎ مي‌جستند ، ‏‎ معادل‌‏‎ و‏‎ معني‌‏‎ غرب ، ‏‎
مناسب‏‎ را‏‎ فرهنگ‌‏‎ واژه‌‏‎ (Culture) فرانسوي‌‏‎ كولتور‏‎ و‏‎ انگليسي‌‏‎
“تهذيب‏‎” پاكستان‌‏‎ زبان‌‏‎ در‏‎ و‏‎ “ثقافه‌‏‎” عربي‌‏‎ زبان‌‏‎ در‏‎).يافتند‏‎
(برگزيدند‏‎ كولتور‏‎ واژه‌‏‎ برابر‏‎ در‏‎ را‏‎
واژه‌‏‎ مفهوم‌‏‎ به‌‏‎ بيشتري‌‏‎ و‏‎ گسترده‌تر‏‎ قلمرو‏‎ ترتيب ، ‏‎ بدين‌‏‎
انديشه‌ها ، ‏‎ همه‌‏‎ شامل‌‏‎ كه‌‏‎ مفهومي‌‏‎ شد ، ‏‎ افزوده‌‏‎ فرهنگ‌‏‎
و‏‎ رفتارها‏‎ و‏‎ كردارها‏‎ دست‌آورده‌ها ، ‏‎ دست‌آفريدها ، ‏‎
.مي‌شود‏‎ زمانها ، ‏‎ همه‌‏‎ و‏‎ مكانها‏‎ همه‌‏‎ در‏‎ انسان‌ ، ‏‎ گفتارهاي‌‏‎
محمد‏‎ امام‌‏‎ قول‌‏‎ به‌‏‎ كه‌‏‎ دنيائي‌‏‎ انسان‌ ، ‏‎ “دنيايي‌‏‎” نيازمنديهاي‌‏‎
و‏‎ طعام‌‏‎ است‌ ، ‏‎ چيز‏‎ سه‌‏‎ آن‌‏‎ اصل‌‏‎” (سعادت‌‏‎ كيمياي‌‏‎ در‏‎)‎ غزالي‌‏‎
در‏‎ مي‌تواند‏‎ كه‌‏‎ را‏‎ “مخلوقات‌‏‎ اشرف‌‏‎” اين‌‏‎ ‎‏‏،‏‎”مسكن‌‏‎ و‏‎ لباس‌‏‎
و‏‎ ‎‏‏،‏‎”شود‏‎ آن‌‏‎ نايد‏‎ اندروهم‌‏‎ آنچه‌‏‎”:مولوي‌‏‎ قول‌‏‎ به‌‏‎ معنويت‌ ، ‏‎
ناگزير‏‎ “است‌‏‎ آزاد‏‎ تعلق‌پذيرد‏‎ رنگ‌‏‎ چه‌‏‎ زهر‏‎”:كه‌‏‎ را‏‎ حافظ‏‎
:بسرايد‏‎ كه‌‏‎ مي‌سازد ، ‏‎
قدس‌‏‎ عالم‌‏‎ فضاي‌‏‎ در‏‎ كنم‌‏‎ طوف‌‏‎ چگونه‌‏‎
تنم‌‏‎ بند‏‎ تخته‌‏‎ تركيب‏‎ سراچه‌‏‎ در‏‎ كه‌‏‎
و‏‎ همسر‏‎ به‌‏‎ خود‏‎ اجتماعي‌‏‎ زندگي‌‏‎ در‏‎ “تن‌‏‎ بند‏‎ تخته‌‏‎” اسير‏‎ اين‌‏‎
و‏‎ خوراك‌‏‎ خورد ، ‏‎ پيوند‏‎ جامعه‌‏‎ و‏‎ طايفه‌‏‎ و‏‎ گروه‌‏‎ و‏‎ خانواده‌‏‎
زبان‌‏‎ فهماندن‌‏‎ و‏‎ فهميدن‌‏‎ براي‌‏‎.‎ساخت‌‏‎ فراهم‌‏‎ خانه‌‏‎ و‏‎ پوشاك‌‏‎
وضع‌‏‎ قانون‌‏‎ و‏‎ ضابطه‌‏‎ ديگران‌‏‎ با‏‎ همزيستي‌‏‎ براي‌‏‎.‎كرد‏‎ ايجاد‏‎
دستاورد‏‎ همه‌‏‎ اين‌‏‎ و‏‎پرداخت‌‏‎ موسيقي‌‏‎ و‏‎ ادب‏‎ و‏‎ شعر‏‎ به‌‏‎.كرد‏‎
به‌‏‎ و‏‎ گرفت‌‏‎ نياكان‌‏‎ از‏‎ نامند ، ‏‎ “فرهنگي‌‏‎ ميراث‌‏‎” كه‌‏‎ را‏‎
پدري‌‏‎ ثروت‌‏‎ اين‌‏‎ دوران‌ ، ‏‎ و‏‎ نسل‌‏‎ هر‏‎ فرزندان‌‏‎ و‏‎سپرد‏‎ فرزندان‌‏‎
بر‏‎ آمد‏‎ هركه‌‏‎” سعدي‌‏‎ قول‌‏‎ به‌‏‎ و‏‎ افزود‏‎ آن‌‏‎ بر‏‎ گرفت‌ ، ‏‎ بكار‏‎ را ، ‏‎
.”رسيد‏‎ غايت‌‏‎ بدين‌‏‎ تا‏‎ كرد‏‎ مزيد‏‎ آن‌‏‎
ويژگي‌هاي‌‏‎ با‏‎ متناسب‏‎ نمي‌ماند ، ‏‎ حال‌‏‎ يك‌‏‎ به‌‏‎ نيز‏‎ اين‌‏‎
جامعه‌‏‎ هر‏‎ سياسي‌‏‎ و‏‎ اعتقادي‌‏‎ اجتماعي‌ ، ‏‎ طبيعي‌ ، ‏‎ جغرافيايي‌ ، ‏‎
است‌ ، ‏‎ فرهنگ‌‏‎ ويژگي‌هاي‌‏‎ از‏‎ دگرگوني‌‏‎ و‏‎ تغيير‏‎ و‏‎.‎مي‌كند‏‎ تغيير‏‎
:است‌‏‎ ديگر‏‎ خود ، ‏‎ تغييرناپذير‏‎ و‏‎
است‌‏‎ نوي‌‏‎ قرن‌‏‎ اين‌‏‎ و‏‎ بگذشت‌‏‎ قرنها‏‎
نيست‌‏‎ آب‏‎ آن‌‏‎ آب‏‎ و‏‎ است‌‏‎ ماه‌‏‎ آن‌‏‎ ماه‌‏‎
بار‏‎ چند‏‎ جو ، ‏‎ اين‌‏‎ در‏‎ شد‏‎ مبدل‌‏‎ آب‏‎
قرار‏‎ بر‏‎ دائم‌‏‎ خورشيد‏‎ آن‌‏‎ عكس‌‏‎
فرهنگ‌ ، ‏‎ آفريننده‌‏‎ انسان‌‏‎ است‌ ، ‏‎ انسان‌‏‎ فرهنگي‌‏‎ سيماي‌‏‎ اين‌‏‎ و‏‎
.فرهنگ‌‏‎ پروراننده‌‏‎ انسان‌‏‎ و‏‎ فرهنگ‌‏‎ پرورده‌‏‎ انسان‌‏‎

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.